«مامان، بیا اینو ببین!»
«مامان، کمکم می‌کنی؟»
«مامان، حوصله‌م سر رفته!»
اگر در خانه یک کودک کوچک دارید، احتمالاً این جمله‌ها برایتان کاملاً آشناست. گاهی فقط آرزو می‌کنیم چند دقیقه فرصت داشته باشیم چایمان را تا آخر بنوشیم، یک تماس تلفنی را بدون وقفه جواب بدهیم یا حتی پنج دقیقه در سکوت بنشینیم.
اما سرگرم شدن کودک همیشه به معنای روشن کردن یک کارتون یا گذاشتن اسباب‌بازی‌های بیشتری جلوی او نیست.
گاهی اتفاقاً یک بازی ساده، هدفمند و متناسب با توانایی کودک می‌تواند او را برای مدتی درگیر یک فعالیت کند؛ فعالیتی که در آن خودش انتخاب می‌کند، امتحان می‌کند، اشتباه می‌کند، دوباره تلاش می‌کند و کمکم یاد می‌گیرد.
اینجاست که بازی‌های مونته‌سوری جالب می‌شوند.
در رویکرد مونته‌سوری، کودک فقط دریافت‌کننده‌ی آموزش نیست؛ او قرار است تا حد امکان با دست‌های خودش تجربه کند و در یادگیری نقش فعال داشته باشد. محیط، وسایل و نقش بزرگسال هم طوری طراحی می‌شوند که فرصت انتخاب و فعالیت مستقل بیشتر شود.
پس شاید سؤال اصلی این نباشد که:
«چطور بچه را سرگرم کنیم؟»
بلکه بهتر است بپرسیم:
«چطور محیط و بازی را طوری آماده کنیم که کودک بتواند خودش مشغول کشف کردن شود؟»
بازی مستقل یعنی چه؟
بازی مستقل به این معنی نیست که کودک را در اتاق بگذاریم و بگوییم «خودت بازی کن».
اتفاقاً برای اینکه کودک بتواند مدتی با یک فعالیت درگیر شود، باید چند چیز سر جای خودش باشد: بازی برای او قابل فهم باشد، با توانایی‌هایش تناسب داشته باشد، وسایل در دسترس باشند و کودک بداند قرار است با آن‌ها چه کاری انجام دهد.
در رویکرد مونته‌سوری، محیط آماده‌شده اهمیت زیادی دارد؛ یعنی محیطی که کودک بتواند در آن حرکت کند، انتخاب کند و فعالیت‌هایی متناسب با مرحله رشدی خودش پیدا کند. در منابع مونته‌سوری، نظم، دسترسی مناسب و تعداد کنترل‌شده‌ای از فعالیت‌ها از عواملی هستند که می‌توانند به تمرکز و استقلال کودک کمک کنند.
بنابراین بازی مستقل بیشتر از آنکه یک «ترفند برای ساکت کردن کودک» باشد، فرصتی برای این است که کودک کمکم تجربه کند:
«من خودم می‌توانم کاری را شروع کنم و انجام بدهم.»
چرا بعضی اسباب‌بازی‌ها کودک را بیشتر درگیر می‌کنند؟
احتمالاً برایتان پیش آمده که یک اسباب‌بازی جدید و پرزرق‌وبرق را به کودک بدهید و انتظار داشته باشید ساعت‌ها سرگرم شود؛ اما چند دقیقه بعد آن را کنار بگذارد.
در مقابل، ممکن است یک پازل ساده، چند قطعه ساختنی یا یک فعالیت باز و بسته‌کردنی مدت بیشتری توجهش را جلب کند.
دلیلش همیشه پیچیدگی یا قیمت اسباب‌بازی نیست.
یکی از تفاوت‌های مهم این است که در بعضی بازی‌ها کودک فقط تماشاگر نیست؛ خودش باید کاری انجام دهد.
قطعه را بردارد.
جای آن را پیدا کند.
باز و بسته کند.
مقایسه کند.
اشتباه کند.
دوباره امتحان کند.
همین مشارکت فعال، یکی از عناصر مهم یادگیری در رویکرد مونته‌سوری است. در این روش، کودک با مواد آموزشی به شکل عملی کار می‌کند و در محدوده‌ای مشخص، فعالیت خود را انتخاب و دنبال می‌کند.
پس گاهی راز یک بازی خوب در این نیست که چقدر اتفاق در آن می‌افتد؛ بلکه در این است که کودک چقدر می‌تواند خودش باعث اتفاق‌ها شود.
مونته‌سوری دقیقاً چه چیزی را متفاوت می‌کند؟
مونته‌سوری فقط یک مدل اسباب‌بازی نیست.
در اصل، مونته‌سوری یک رویکرد آموزشی است که بر رابطه میان کودک، محیط و بزرگسال تأکید دارد. مواد آموزشی دست‌ورزی، محیط آماده‌شده و فرصت برای انتخاب و فعالیت مستقل، بخش‌هایی از این رویکرد هستند.
به همین دلیل، هر اسباب‌بازی چوبی یا مینیمال را نمی‌توان صرفاً به خاطر ظاهرش «مونته‌سوری» دانست.
مهم‌تر از ظاهر اسباب‌بازی این است که کودک با آن چه تجربه‌ای پیدا می‌کند.
آیا فقط یک دکمه را فشار می‌دهد و نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده می‌گیرد؟
یا باید خودش چیزی را جابه‌جا کند، مقایسه کند، بسازد، باز کند، ببندد یا راه‌حل پیدا کند؟
این تفاوت کوچک، نگاه ما به انتخاب اسباب‌بازی را تغییر می‌دهد.
یک بازی خوب چه چیزی به کودک می‌دهد؟
قرار نیست هر اسباب‌بازی حتماً یک «درس» مشخص داشته باشد. کودک همچنان باید بازی کند، لذت ببرد و کنجکاوی کند.
اما بعضی بازی‌ها در کنار سرگرمی، فرصت تمرین مهارت‌های مختلف را هم ایجاد می‌کنند.
دست‌های کوچک، مشغول کار
فعالیت‌هایی مثل باز و بسته کردن، گرفتن، چرخاندن، وصل کردن، جدا کردن و جابه‌جا کردن قطعات می‌توانند کودک را با حرکات ظریف دست درگیر کنند.
در فعالیت‌های عملی مونته‌سوری نیز کارهایی مانند استفاده از ابزارهای ساده، بستن و باز کردن بست‌ها و فعالیت‌های روزمره با هدف تقویت کنترل حرکتی ظریف و هماهنگی چشم و دست مورد توجه قرار می‌گیرند.
به همین دلیل محصولاتی مثل کیف مهارت‌آموزی نمدی مونته‌سوری یا انواع بیزی‌بوک می‌توانند در دسته بازی‌هایی قرار بگیرند که کودک در آن‌ها با دست‌هایش فعالانه کار می‌کند. این محصولات در حال حاضر در دسته وسایل بازی کودک کارمن‌استور هم قرار دارند.
چشم‌ها نگاه می‌کنند، دست‌ها تصمیم می‌گیرند
پازل مثال خوبی برای این موضوع است.
کودک باید شکل قطعه را ببیند، آن را با فضای موجود مقایسه کند و بعد تصمیم بگیرد کجا قرارش دهد.
اگر اشتباه کرد، دوباره امتحان می‌کند.
این فرآیند ساده می‌تواند فرصت تمرین هماهنگی چشم و دست، توجه و حل مسئله باشد.
در فهرست فعلی کارمن‌استور نیز پازل‌های چوبی جیگسا در کنار سایر بازی‌های آموزشی قرار گرفته‌اند.
بازی‌ای که جواب آماده ندارد، جذاب‌تر می‌شود
وقتی اسباب‌بازی همه‌چیز را برای کودک انجام می‌دهد، نقش کودک ممکن است بیشتر به مشاهده یا واکنش محدود شود.
اما وقتی نتیجه به تلاش خود کودک وابسته باشد، داستان کمی متفاوت می‌شود.
مثلاً:
قطعه درست را پیدا کن.
آن را در جای مناسب قرار بده.
اگر نشد، دوباره امتحان کن.
حالا یک قطعه دیگر را بررسی کن.
در چنین بازی‌هایی، کودک تجربه می‌کند که اشتباه کردن بخشی از مسیر رسیدن به جواب است.
این موضوع با یکی از ویژگی‌های مهم مواد مونته‌سوری یعنی فرصت برای فعالیت، تکرار و اصلاح عملکرد هم‌راستاست. البته نباید نتیجه گرفت که هر اسباب‌بازی مونته‌سوری به‌تنهایی مهارت حل مسئله را ایجاد می‌کند؛ رشد این توانایی حاصل مجموعه‌ای از تجربه‌های کودک است.
وقتی «خودم انجام می‌دم» شروع می‌شود
یکی از مهم‌ترین هدف‌های بازی مستقل، فقط چند دقیقه سرگرم شدن کودک نیست.
کودک در همین تجربه‌های کوچک، کمکم با مفهوم استقلال آشنا می‌شود.
مثلاً خودش انتخاب می‌کند با کدام بازی شروع کند.
خودش آن را از قفسه برمی‌دارد.
فعالیت را انجام می‌دهد.
و در پایان، آن را سر جای خودش می‌گذارد.
در خانه‌ای با رویکرد مونته‌سوری، محیط طوری تنظیم می‌شود که کودک بتواند برخی کارهای متناسب با توانایی‌اش را خودش انجام دهد؛ از انتخاب وسایل گرفته تا مشارکت در کارهای روزمره.
این استقلال قرار نیست به معنی «بی‌نیازی کودک از والدین» باشد.
برعکس؛ والد همچنان حضور دارد، اما همیشه قرار نیست به جای کودک انجام دهد.
گاهی کافی است نشان بدهیم، بعد کمی صبر کنیم.
پس نقش مامان و بابا کجاست؟
اینجا یک سوءتفاهم مهم وجود دارد.
اگر قرار است کودک مستقل بازی کند، آیا باید او را کاملاً به حال خودش بگذاریم؟ نه.
در رویکرد مونته‌سوری، نقش بزرگسال همچنان مهم است؛ اما به‌جای اینکه دائماً فعالیت کودک را هدایت کند، محیط را آماده می‌کند، در صورت نیاز فعالیت را معرفی می‌کند و بعد به کودک فرصت می‌دهد خودش ادامه دهد. پژوهش‌های مروری درباره مونته‌سوری نیز بر اهمیت رابطه میان کودک، محیط و بزرگسال تأکید دارند.
مثلاً اگر کودک نمی‌داند با یک بازی چطور شروع کند، می‌توانیم خیلی کوتاه نشانش دهیم.
بعد لازم نیست تمام مراحل را برایش انجام دهیم.
اگر قطعه‌ای اشتباه جا رفت، قبل از اینکه سریع بگوییم «بده من درستش کنم»، چند ثانیه فرصت بدهیم خودش دوباره امتحان کند.
گاهی همین چند ثانیه، ارزشمندترین بخش بازی است.
خانه را تبدیل به کلاس درس نکنیم
برای داشتن یک فضای الهام‌گرفته از مونته‌سوری، لازم نیست خانه را شبیه مهدکودک یا کلاس درس طراحی کنیم.
قرار نیست تمام اسباب‌بازی‌ها چوبی باشند یا یک قفسه پر از وسایل آموزشی بخریم.
حتی منابع مونته‌سوری برای والدین نیز تأکید می‌کنند که ایجاد یک محیط مناسب در خانه بیشتر از خرید وسایل گران‌قیمت، به دسترسی مناسب، نظم، انتخاب محدود و فرصت استقلال مربوط است.
می‌توانیم خیلی ساده شروع کنیم.
یک گوشه کوچک برای بازی
چند بازی مناسب سن کودک را در جایی قرار دهیم که خودش بتواند به آن‌ها دسترسی داشته باشد.
نه ده‌ها اسباب‌بازی مختلف.
چند انتخاب مشخص.
مثلاً یک پازل، یک فعالیت دست‌ورزی و یک بازی ساختنی.
وقتی همه‌چیز هم‌زمان جلوی چشم کودک نباشد، انتخاب ساده‌تر می‌شود و محیط شلوغی کمتری پیدا می‌کند. منابع مونته‌سوری نیز بر اهمیت نظم و ارائه تعداد محدودی از فعالیت‌ها برای حمایت از تمرکز تأکید کرده‌اند.
کمتر، اما بهتر ؟
یکی از وسوسه‌های رایج ما این است که فکر کنیم هرچه اسباب‌بازی بیشتری داشته باشیم، کودک بیشتر سرگرم می‌شود.
اما همیشه این‌طور نیست.
وقتی کودک با تعداد زیادی وسیله مختلف روبه‌روست، ممکن است مدام از یک بازی به بازی دیگر برود و فرصت کافی برای درگیر شدن عمیق با هیچ‌کدام نداشته باشد.
به همین دلیل می‌توانیم به جای پر کردن اتاق با اسباب‌بازی، تعدادی فعالیت مناسب را انتخاب و به‌مرور جابه‌جا کنیم.
این ایده با توصیه‌های مربوط به محیط آماده‌شده در خانه نیز هم‌خوان است؛ یعنی فعالیت‌ها منظم و قابل دسترس باشند و تعداد انتخاب‌ها به شکلی باشد که کودک بتواند روی یک فعالیت تمرکز کند.
چطور یک بازی مناسب برای این هدف انتخاب کنیم؟
قبل از خرید اسباب‌بازی، لازم نیست ده‌ها ویژگی را بررسی کنیم. چند سؤال ساده می‌تواند کمکمان کند:
آیا کودک می‌تواند خودش با آن کاری انجام دهد؟
اگر پاسخ مثبت باشد، احتمال اینکه بازی فرصت فعالیت مستقل ایجاد کند بیشتر است.
آیا بازی با توانایی فعلی کودک متناسب است؟
اگر خیلی ساده باشد ممکن است زود خسته شود؛ اگر بیش از حد پیچیده باشد ممکن است سریع سراغ کمک گرفتن برود.
آیا امکان تکرار وجود دارد؟
بازی‌ای که هر بار تجربه متفاوتی ایجاد می‌کند یا کودک می‌تواند چندین بار آن را امتحان کند، معمولاً فرصت بیشتری برای تمرین ایجاد می‌کند.
آیا دست و ذهن کودک را درگیر می‌کند؟
بازی‌هایی که کودک باید در آن‌ها جابه‌جا کند، مقایسه کند، بسازد، وصل کند یا انتخاب کند، مشارکت فعال‌تری ایجاد می‌کنند.
آیا بعد از بازی می‌توان آن را مرتب و دوباره استفاده کرد؟
حتی همین بخش ساده هم می‌تواند بخشی از تجربه استقلال کودک باشد.
چند انتخاب برای شروع بازی‌های هدفمند
قرار نیست برای ایجاد یک فضای خوب برای بازی، اتاق کودک را پر از اسباب‌بازی کنیم. گاهی چند انتخاب درست و متناسب با علاقه و مرحله رشد کودک، می‌تواند فرصت‌های خوبی برای کشف، تمرکز و بازی مستقل ایجاد کند.
در کارمن‌استور هم چند مدل بازی و فعالیت وجود دارد که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت می‌توانند کودک را به دست‌ورزی، حل مسئله، کشف و تجربه کردن تشویق کنند.
برای فعالیت‌های دست‌ورزی و کشف کردن
کیف مهارت‌آموزی نمدی مونته‌سوری
یک انتخاب جمع‌وجور برای فعالیت‌هایی که کودک می‌تواند با دست‌های خودش انجامشان دهد و مرحله‌به‌مرحله کشفشان کند. چنین فعالیت‌هایی می‌توانند بخشی از زمان بازی آرام و مستقل کودک را شکل دهند.
برای ساختن و حل مسئله
ست جعبه ابزار و ساخت‌وساز چوبی کودک به همراه دریل شارژی
برای کودکانی که از ساختن، باز و بسته کردن و تجربه کردن وسایل مختلف لذت می‌برند، فعالیت‌های ساخت‌وساز می‌توانند شکل متفاوتی از بازی هدفمند باشند؛ بازی‌ای که در آن کودک فقط سرگرم نمی‌شود، بلکه مدام در حال امتحان کردن و پیدا کردن راه‌حل است.
برای تمرکز و کشف فعالیت‌های مختلف
مکعب چوبی آموزشی هشت‌کاره مونته‌سوری
چند فعالیت مختلف در یک مجموعه، می‌تواند به کودک فرصت بدهد از راه‌های متفاوت با یک بازی درگیر شود. این مدل بازی‌ها برای زمانی مناسب‌اند که می‌خواهیم کودک فرصت کشف و تجربه کردن داشته باشد، بدون اینکه مدام نیاز به هدایت بزرگسال داشته باشد.
برای بازی آرام و درگیرکننده
پازل‌ها از آن فعالیت‌هایی هستند که کودک برای رسیدن به نتیجه باید مکث کند، قطعه‌ها را بررسی کند و چند راه مختلف را امتحان کند. همین روند ساده می‌تواند بازی را به فرصتی برای تمرکز و حل مسئله تبدیل کند.
اگر دوست دارید گزینه‌های بیشتری را ببینید، می‌توانید مجموعه اسباب‌بازی‌ها و وسایل بازی کودک در کارمن‌استور را هم بررسی کنید و انتخاب را بر اساس علاقه و نوع فعالیت موردنیاز کودک انجام دهید.
بازی مستقل قرار نیست جای ارتباط با والد را بگیرد
این شاید مهم‌ترین نکته برای والدین باشد.
اگر کودک مدتی خودش بازی می‌کند، به این معنی نیست که دیگر نیازی به بازی مشترک، قصه خواندن، گفت‌وگو یا همراهی ما ندارد.
اتفاقاً کودک هم به تجربه مستقل نیاز دارد و هم به ارتباط با والد.
بازی مستقل می‌تواند فرصتی باشد برای اینکه کودک چیزی را خودش تجربه کند؛ بازی مشترک هم فرصت گفت‌وگو، تخیل، ارتباط و یادگیری اجتماعی را فراهم می‌کند.
هدف این نیست که کودک را همیشه مشغول نگه داریم.
هدف این است که به او یاد بدهیم گاهی خودش هم می‌تواند دنیای کوچکش را کشف کند.
اگر کودک اصلاً تنها بازی نکرد چه؟
این اتفاق کاملاً طبیعی است.
بعضی کودکان مدت بیشتری برای بازی مستقل آماده‌اند و بعضی‌ها نیاز دارند والد ابتدا کنارشان باشد.
قرار نیست با یک قانون ثابت بگوییم:
«این بازی مونته‌سوری است، پس کودک باید خودش نیم ساعت با آن بازی کند.»
مدت بازی مستقل به سن، خلق‌وخو، علاقه، تجربه قبلی و نوع فعالیت بستگی دارد.
می‌توانیم از زمان‌های خیلی کوتاه شروع کنیم.
کنار کودک بنشینیم.
فعالیت را معرفی کنیم.
کمی همراهی کنیم.
بعد وقتی مشغول شد، برای چند دقیقه فاصله بگیریم.
اگر دوباره صدایمان کرد، برگردیم.
استقلال هم مثل هر مهارت دیگری کمکم ساخته می‌شود.
و حالا آن چند دقیقه آرامش برای مامان...
شاید در نهایت، راز بازی‌های مونته‌سوری اصلاً این نباشد که چطور کودک را «مشغول» کنیم.
راز اصلی شاید این باشد که به کودک اعتماد کنیم که می‌تواند بخشی از مسیر بازی و یادگیری را خودش طی کند.
یک محیط ساده.
چند انتخاب مناسب.
یک فعالیت متناسب با توانایی کودک.
کمی راهنمایی.
و بعد، کمی فرصت.
در این میان ممکن است شما هم چند دقیقه وقت پیدا کنید برای نوشیدن یک فنجان چای، جواب دادن به یک پیام یا فقط نفس کشیدن.
اما اتفاق مهم‌تر برای کودک در همین چند دقیقه رخ می‌دهد:
او چیزی را خودش امتحان می‌کند.
شاید اشتباه کند.
شاید دوباره تلاش کند.
شاید بالاخره موفق شود.
و بعد با همان لبخند معروفش بگوید:
«مامان! خودم تونستم!»
شاید ارزش واقعی بازی مستقل، همین جمله باشد.
نه اینکه کودک فقط چند دقیقه سرگرم شده؛ بلکه اینکه برای چند دقیقه تجربه کرده که می‌تواند.
بعد از بازی چه چیزی در ذهن کودک باقی می‌ماند؟
یک اسباب‌بازی ممکن است بعد از مدتی کنار گذاشته شود، اما تجربه‌ای که کودک هنگام استفاده از آن داشته، بخشی از مسیر رشد اوست.
در رویکرد مونته‌سوری، فعالیت‌های عملی و دست‌ورزی فقط برای سرگرمی طراحی نشده‌اند؛ آن‌ها می‌توانند به کودک کمک کنند مهارت‌های حرکتی، هماهنگی چشم و دست، توجه و استقلال را در جریان فعالیت واقعی تمرین کند.
و این دقیقاً همان جایی است که داستان اسباب‌بازی‌های مونته‌سوری جالب‌تر می‌شود.
چون سؤال بعدی دیگر این نیست که:
«چطور کودک را سرگرم کنیم؟»
بلکه می‌پرسیم:
«وقتی کودک سرگرم بازی است، دقیقاً چه چیزی دارد کشف می‌کند؟»
از تمرکز و دست‌ورزی گرفته تا حل مسئله، هماهنگی، خلاقیت و استقلال.
در مقاله بعدی، دقیقاً می‌رویم سراغ همین موضوع و می‌بینیم هر نوع اسباب‌بازی مونته‌سوری چه مهارت‌هایی را در کودک تمرین می‌دهد و پشت هر بازی چه کشف کوچکی می‌تواند اتفاق بیفتد.
یک یادآوری کوچک برای والدین
لازم نیست خانه پر از اسباب‌بازی‌های آموزشی باشد.
لازم نیست کودک همیشه در حال «یادگیری» باشد.
و لازم نیست هر بازی را به یک تمرین آموزشی تبدیل کنیم.
گاهی کافی است یک فعالیت مناسب، یک محیط آرام و کمی فرصت برای خود کودک داشته باشیم.
بقیه مسیر را می‌توانیم با کمی فاصله نگاه کنیم و بگذاریم کوچولوی ما خودش کشفش کند.
منابع و مطالعه بیشتر
- Marshall, C. (2017). Montessori education: a review of the evidence base. npj Science of Learning.
- Montessori Foundation. Making Montessori Work At Home.
- Montessori Foundation. Montessori at Home — How to Bring Montessori Principles into Your Daily Life.
- Montessori Foundation. Montessori Pedagogical Guidelines for Supporting Learning at Home.
.png){kind=logo}
دیدگاه خود را بنویسید